پنجشنبه، ۲۷ مهر ۱۳۹۶ | Thursday, 19. October 2017

اطلاع رسانی نقض حقوق بشر چه با روان زندانی و وجدان ما می کند؟

منتشرشده در مقالات سیاسی دوشنبه, 07 فروردين 1396 ساعت 17:20

khatesolhیکی از ترفندهای کلیشه ای بازجویان برای شکستن متهمان سیاسی علاوه بر نگه داشتن در انفرادی؛ این است که با جملاتی گوناگون چنین القاء کنند که وی درسه کنجی افتاده است و «همه او را فراموش کرده اند».

وقتی دوستان نشریه خط صلح (علی آقای کلایی) خواستند مطلبی در باره «ضرورت اطلاع رسانی در باره نقض حقوق بشر» بنویسمِ؛ فکر کردم در این موضوع مهم چه باید گفت که قبلا ننوشته باشم. من تاکنون سه بار برای خط صلح در باره موضوع حقوق بشر نوشته ام. با مراجعه به آنها دیدم بخش مهمی از حرفهایی که در این مقاله میخواهم بگویم را در سه مقاله پیشین زده ام. بنا براین برای حفظ نظم منطقی سخنان بهتر دیدم که در ابتدا نکاتی از آن مقالات را که ذکر آنان برای مقاله حاضر ضروری است را مرور کنم و بعد نکته جدیدی را که به نظرم مهم و بسیار اساسی است، بیفزایم.

در بخشی از مقاله «جدال شرافت و کرامت با جزمیت و رذالت در اتاق های بازجویی» نکاتی مرتبط با مقاله کنونی گفته ام از جمله این که فکر می کنید چرا دستگاه امنیتی – قضایی ایران همیشه با نوشتن قانون تعریف «جرم سیاسی» مخالف بوده اند و حتی وقتی شیری بی یال و دم و اشکمی به این اسم نوشته می شود همچنان به سختی دربرابرش گارد منفی می گیرند؟

پاسخ به گمان من یک مسئله است: آن ها با کرامت ذاتی انسان مخالفند. به دو معنا که در ادامه بدان خواهم پرداخت.

جدا از ضرورت ها و «مصلحت» قدرت برای گشاده دست بودنش در برخورد با مخالفان به هر گونه ای که می خواهد، اما پایه (و شاید پوشش) فکری این سیستم امنیتی- قضایی بر بنیادی فقهی (و البته سخت گیرانه ترین روایت آن و نیز ماکیاولیستی ترین فهم از قدرت که مصلحتش هر امری را روا و حلال می کند)، استوار است. فقه و شریعتی که در آن اولا انسان منهای عقیده هیچ اصالت و کرامتی ندارد و ثانیا، در امتداد همین پایه کسی که در برابر «حکومت حقه» ناشی از شریعت و فقه و ولایت فقیه ایستاده است نه تنها حق و حقوقی ندارد و نباید برایش به عنوان متهم سیاسی تخفیف و امتیازی قائل شد، بلکه به عکس، او بدتر از متهمان عادی است و باید با تشدید مجازات مواجه شود. متهم عادی تنها در حوزه خصوصی یا عرصه محدودی دچار خلاف شده است اما متهم سیاسی در برابر حکومتی که مبتنی بر شریعت است زبان درازی و پادرازی! کرده و جامعه ای را به انحراف و فساد می کشد!

معنای دوم از کرامت انسان که باز دستگاه امنیتی در برابرش قرار دارد از آن جا بیرون می زند که نیروهای امنیتی و بازجویان خود را فراتر از «قانون» می دانند. اصلا شما بهترین قانون تعریف جرم سیاسی را بنویسید و بیشترین تخفیف ها را برای کسانی که می گویید با انگیزه های شرافتمندانه دچار خلاف قانون شده اند، قائل شوید؛ کیست که به قانون شما اصلا اعتنایی داشته باشد؟

در این سیستم با مششخصاتی که ذکر شد هر متهم یک فرد نیست بلکه یک فکر و یک جریان است. هم فرد به فرد باید آنها را له کرد و هم فکر و هم جریان شان را. این سه موضوع بازجو را تا آنجا می برد که به کندوکاو در حوزه خصوصی و حتی اعماق ذهن سوژه اش و هزارتوی درون و گذشته و خاندان و خویشان دور و نزدیکش بپردازد.

حال در چنین وضعیت و اوضاعی حکایت حقوق بشر و جدایی حوزه های مختلف زندگی یک متهم از یکدیگر و حتی مواعظ اخلاقی و حقوقی مذهبی هم چون عدم تجسس و چشم پوشی و عدم افشاء سرَ و مسائلی از این دست داستان گوش خر و سوره یاسین است!

در بخشی از مقاله «نجوای حقوق بشری درگوش حاکمان نباید هیچ گاه تضعیف شود!» در نکاتی که باز با مقاله امروزمان مرتبط است آورده ام که «حقوق بشر» در دوران جنگ سرد حربه بلوک غرب علیه بلوک شرق بود، همان طور که «عدالت» و به عبارتی «استثمار و ستم طبقاتی» و «امپراطوری طلبی و امپریالیسم» سلاح بلوک شرق علیه غرب.

در مورد ایران نیز (باز جدا از جدال های سیاسی در جهان و برخوردهای «ابزاری» همراه با استانداردهای دوگانه برخی کشورها با مسئله حقوق بشر)، شاهد نقض سیتماتیک حقوق بشر به علت وجود نظام خاص سیاسی و دستگاه فقهی- حقوقی حاکم بر آن در دهه های اخیر هستیم. این امر هم در زمان حکومت سلطنتی و هم حکومت ولایی بعدی وجود داشته است.

علاوه بر نقش کم و بیش دولت ها در سطح بین المللی در تنظیم شدت و قلت صدای حقوق بشری در سطح جهانی؛ اما اصل ماجرا ریشه در افکار عمومی روشنفکران و حق طلبان در جهان و ایران دارد. حتی در زمانی که بلوک غرب به صورت ابزاری از سلاح حقوق بشر علیه بلوک شرق بهره می جست و در نتیجه برای جبهه خودی شان این امر حربه و ابزاری غیرجدی بیش نبود اما برای مردم کشور خودشان و افکار عمومی جهانی که به دور از این بازی های سیاسی بودند مسئله حقوق بشر امری عقیدتی و انسانی و جدی و اصیل بود و به صورت یک آرمان واقعی و بزرگ عمل می کرد. بدین ترتیب به طور مستمر گریبان خود این کشورها و برخی عملکردهای ضد حقوق بشری شان در داخل یا خارج از مرزهای شان و بیشتر از آن دامن کشورهای مرتجع متحدشان در کشورهای دیگر را هم می گرفت. بر این اساس حتی برخورد ابزاری با حقوق بشر توسط قدرت های جهانی، حربه و شمشیری دو لبه بود که در عمل علیه خود آنها نیز به کار می رفت...

به هر روی دولت های ناقض حقوق بشر علیرغم تبختر سیاسی شان اما بعد از مدتی اعتماد به نفس شان را در رابطه با برچسب بین المللی نقض حقوق بشر از دست می دهند. زندانیان جمهوری اسلامی در دوره های مختلف خاطرات گوناگونی از هراس حاکمان ستمگراز این سلاحِ افکارعمومی جهانی و برخی نهادهای حقوق بشری دارند. به خصوص وقتی که حکومت های انقلابی به دوره ترمیدور انقلاب شان می رسند و به تدریج پا به عرصه معادلات جهانی می گذارند، در هر حال؛ کم و بیش و به تدریج مجبور به رعایت حداقل ظاهریِ برخی حساسیت های بین المللی می شوند.

بر همین اساس؛ حاکمان امنیتی- نظامی پرونده های سیاسی و عقیدتی (در دستگاه قضاییِ گوش به فرمان حکومت های دیکتاتوری و اقتدارگرا) همیشه باید از حساسیت های حقوق بشری افکار عمومی جهانی و نهادهای مرتبط با آن هراس و نگرانی داشته باشند.

مجموعه این عوامل نشان می دهد که مسیر استیفای حقوق بشر در ایران مسیری طولانی و درازمدت (همراه با موانع کوچک و بزرگ، حقوقی و اداری تا سیاسی ساختاری) است و هنوز هزار راه نرفته در پیش روست. نجوا و صدای اعتراضی حقوق بشری باید همیشه در گوش مستبدان شنیده شود.

در این مقاله من به ذکر دو خاطره در باره تاثیر بازتاب بین المللی نقض حقوق بشر در پرونده شخصی خودم پرداخته ام (یکی در رابطه با اعلام نامم به عنوان برنده جایزه روزنامه نگار سال توسط سازمان روزنامه نگاران بدون مرز و دیگری ملاقاتم با لیگابو فرستاده سازمان ملل در زندان اوین) که در اینجا نیاز به تکرار آن نیست.

در بخشی از مقاله دیگرم «چرا به بعضی از زندانیان احکام سنگین می‌دهند؟»؛ باز در نکاتی مرتبط با مقاله امروزمان آورده ام که فعالان حقوق بشر می‌توانند در عمل “یکی” از پیوند زنندگان جنبش “عام” دموکراسی خواهی و جنبش‌های “خاص” صنفی و جنسی و قومی و غیره باشند

دستگاه امنیتی سرکوبگر معتقد به “النصر بالرعب” توانسته “تجارب” خود در سیاست سرکوب را جمع بندی و طبقه بندی کند. اما آیا سیاست ورزان در مسیر تلاش و مبارزه‌شان برای دموکراسی و آزادی که به طبقه‌ی متوسط فرهنگی متکی هستند هم توانسته‌اند زندگی و تلاش‌های زیسته‌شان را “جمع بندی” کنند؟

آیا آن ها توانسته اند به راه حل‌هایی هم برسند که هم بتوانند در حد و زیر سقف تحمل شرایط داخلی فعالیت کرده و نیرو آزاد کنند و آرام آرام به اهداف و مطالبات خود نزدیک شوند و هم خود دنباله‌رو جریانات رسمی و دولت‌های ولو اصلاح طلب و اعتدالی نگردند و گامی جلوتر حرکت کنند و تاثیرگذار بر شرایط باشند تا تاثیرپذیر از آن؟

تمرکز بر فعالان سیاسی و دانشجویی و زنان و حقوق بشری و غیره و بی توجهی به خیل فعالان کارگری و معلمی و قومی و مذهبی و غیره که مرتباً در حال تلاش صبورانه و پیگرانه و پرداخت هزینه‌های حبس و آزار و زندان‌اند، جدا از این‌که به لحاظ اخلاقی و انسانی پذیرفته نیست، ما را از نتایج و دستاوردهای تلاش‌های مستمر آن‌ها محروم می‌کند. نتایج و درس‌هایی که گاه می‌تواند گره گشای راه‌های فرو بسته در مسیر سخت و ناهموار تغییر برای آزادی و دموکراسی و عدالت در ایران ما باشد. تفاوت بیانیه‌های چند صد نفره با طومار چهل هزار نفره (کارگران) را نباید از نظر دور داشت.

حال بد نیست بر مجموعه نکاتی که تاکنون گفته شد و همگی مقدمات یا نکاتی ضروری برای کاوش در باره «ضرورت اطلاع رسانی در باره نقض حقوق بشر» بود نکته ای جدید بیفزایم. نکته ای بر اساس تجربه زیسته در دوران بازجویی های مختلف.

یکی از ترفندهای کلیشه ای بازجویان برای تحت فشار قرار دادن و شکستن متهمان سیاسی و مدنی و عقیدتی تلاش برای ایزوله کردن آنان از محیط هم به لحاظ فیزیکی و هم به خصوص به لحاظ روانی است. بازجو تلاش وافری میکند که علاوه بر قطع هر نوع پیوندی با محیط از طریق نگه داشتن در انفرادی «به مدت لازم!» و فشار شدید عاطفی بر زندانی؛ همچنین با جملاتی گوناگون و مکرر چنین القاء کند که وی در گوشه و سه کنجی افتاده است که هیچکس به فکرش نیست و «همه او را فراموش کرده اند». هم چنین مرتب در گوش زندانی نجوا و تکرار خواهد کرد که بازجو قدرت مطلقی دارد و «هر قدر و هر اندازه که بخواهد» می تواند او را در این وضعیت و در انفرادی نگه دارد و به جز تلفن یا ملاقاتهایی کوتاه و محدود (که آن هم پس از مدتی کم یا زیاد آغاز می شود و به شدت هم در کنترل بازجوست) این حالت یعنی وضعیت فراموش شدگی زندانی می تواند ماه ها و ماه ها ادامه پیدا کند. از این طریق وی سعی میکند سنگینی و شدت شکنجه سفیدش در رابطه با سکوت، تک افتادگی و انزوای مطلقی که متهم در آن قرار دارد و یا به او القاء می شود را هر روز بیشتر و بیشتر کند.

حال در این فضا بازتاب خبرهای بازداشت و تحت فشار قرار داشتن و عدم ارتباط منظم با خانواده و وکیل و یا هر نوع اطلاعی در باره فرد زندانی اعم از مسائل جسمی و پزشکی و اتهامات ناروا و یا عدم رعایت قوانین و آئین بازرسی خود سیستم قضائی و مسائلی از این دست، علاوه بر اینکه هزینه بازداشت وی را بالا می برد؛ از طرفی به خانواده زندانی این امکان را می دهد که از کوچکترین منفذ حتی از کوتاه ترین تلفن ها و ملاقات ها نیز بتواند با جملاتی کوتاه فضای پیگیری پرونده وی توسط خانواده و وکیل و یا وسیعتر از آن توسط افکار عمومی را به فرد زندانی منتقل کند. انتقال این اخبار حتی در ساده ترین و البته ناگهانی ترین اشکالی که می تواند ناظران بر تلفن و ملاقات را نیز در برابر عمل انجام شده قرار دهد برای تقویت روحیه زندانی بسیار اساسی است. جملات ساده و معمولی مبنی بر این که ما همه دنبال پرونده ات هستیم. یا خبری از وکیل و یا به طور ناگهانی نقل خبری از مطبوعات و رسانه ها. بازجوها علیرغم هارت و پورتی که در باره عدم صحبت به جز احوالپرسی می کنند اما می دانند و پذیرفته اند که صحبت در باره پیگیری پرونده امری متداول است. به خصوص اگر توسط افراد مسن تر همچون پدر و مادر مطرح شود.

در تماسها و ملاقاتها خانواده زندانی نقشی بسیار حیاتی دارند. وقتی فردی در انفرادی قرار دارد هر نوع تماس تلفنی یا ملاقات دریچه ای مهم به زندگی و امید است. زندانی که مرتب در سکوت به سر می برد و جز فضای سرد و غیردوستانه اگر نگویم خشن و هتاکانه (در باره بسیاری از متهمان) را تجربه می کند، کوچکترین فضای مهربانانه و عاطفی از یک احوالپرسی خانوادگی ساده گرفته تا کلمات محبت آمیز و به خصوص خبرهای مثبت و به ویژه در رابطه با پیگیری پرونده اش می تواند همچون جرقه هایی آتش زنه، گرما و امیدی رو به آینده باشد. زندانی بعد از هر تماس یا ملاقات، نوار صدا و فیلم ملاقات ولو کوتاهش را بارها و بارها برای خود تکرار خواهد کرد. کوچکترین جمله ای را تفسیر و بازتفسیر خواهد کرد تا شاید معنای بیشتری در پشت هر کلمه ساده ای بیابد. بنابراین بسیار ضروری است -تاکید میکنم بسیار ضروری است- که خانواده قبلا در باره مطالبی که فکر میکند باید به عزیز زندانی اش منتقل کند بیندیشد؛ به جملاتی که می تواند به بهترین شکل مطلب را به زندانی منتقل کند و در عین حال ناظران و بازجویان نیز کمتر بتوانند بهانه گیری کنند. البته اولویت اساسی و مطلق و بدون استثناء با عزیز زندانی است ولو بازجوها ناراحت شوند. به جهنم! و اگر تماس با زندانی فعلا تلفنی است، خانواده زندانی باید بداند که بازجوها برای اینکه فرصت فکر کردن قبلی را به خانواده برای انتقال هیچ مطلب مهم یا امیدبخشی را ندهد هر آن؛ وقت و بی وقت، اول صبح و آخرشب که خانواده کمتر انتظارش را دارد و یا حتی وسط ساعت کاری خانواده ممکن است تماس تلفنی کوتاه را برقرار کند. بنابراین خانواده زندانی باید با مطلع شدن هر نکته ای از پرونده زندانی اش و یا با هر پیگیری که خود یا وکیل و دیگران انجام میدهند همان موقع جمله ای که میخواهد به زندانی بگوید را آماده و تمرین کند تا با تماس تلفنی «ناگهانی» غافلگیر نشود. تا بعدا حسرت نخورد که چرا فلان مطلب را فراموش کردم و یا نتوانستم به خوبی منتقل کنم. این نکته بسیار مهم است.

بنابراین اطلاع رسانی در باره نقض حقوق بشر جدا از اینکه بنابر استدلالها و نمونه های مکرری که در بالا بدان اشاره شد «همیشه و بدون استثناء به نفع زندانی است» (و خانواده نباید به هیچوجه فریب حیله گری بازجوها را بخورد که اگر اطلاع رسانی نکنید به نفع زندانی تان خواهد بود و او را آزاد خواهیم کرد)، و جدا از اینکه حکومتهای ناقض حقوق بشر، که دونمونه شاهی و ولایی اش را خودمان تجربه کرده ایم، علیرغم غرور و بی اعتنایی ظاهری شان ولی در نهایت به اتهام های حقوق بشری در سطح جهانی اهمیت زیادی میدهند و بنابراین هر گونه اطلاع رسانی از نقض حقوق بشر و فشار افکار عمومی داخلی و جهانی و نیز فشار نهادهای بین المللی؛ در هر دو سطح خرد و کلان آنهارا وادار به عقب نشینی می کند؛ از نظر خنثی کردن حربه شکنجه سفید مبتنی بر القای تنهایی مطلق و فراموش شدگی فرد زندانی نیز دارای اهمیت فراوانی است. مطلع کردن زندانی از اینکه نقض حقوق بشر در باره او در چهار دیواری زندان و انفرادی باقی نخواهد ماند و مدفون و فراموش نخواهد شد و افکار عمومی داخلی و جهانی نیز از آن مطلع می شوند و از سوی دیگر پرونده وی از طریق خانواده و وکیل و آشنایان در بخش های مختلف حکومت نیز اطلاع رسانی و پیگیری می شود؛ بسیار مهم و روحیه ساز و انرژی بخش است. اگر در درون ساختار قدرت اعم از مجلس و دیگر قوا و یا شخصیت های سیاسی مرتبط با گوشه هایی از سیستم، کسانی باشند که شنوای نجوای گله و اعتراض و حق خواهی خانواده و وکیل فرد زندانی باشند پیگیری موضوع از این طریق و انعکاس آن به زندانی نیز خود یکی از راه های بسیار مهم خنثی کردن حربه فراموش شدگی توسط بازجویان سنگدل و رفتارهای ضد انسانی و غیرقانونی آنهاست.

وقتی خبرهای نقض حقوق بشر و هر گونه اطلاع در باره یک زندانی به افکار عمومی کشانده می شود انتقال خبرهای مربوطه به زندانی از راه ها و طرق مختلف اتفاق خواهد افتاد! خانواده باید مطمئن باشد که علاوه بر خودش گاه از طریق هم بندی ها و حتی سلول های مجاور زندانی اش که به طریقی از ماجرا مطلع شده اند، این نوع خبرهای مسرت بخش و روحیه زا می تواند به عزیز زندانی اش منتقل شود. و گاه از طریق خود بازجوی عصبانی از پیگیری پرونده زندانی از سوی خانواده که ممکن است در لابلای بازجویی از دهنش بپرد. و حتی گاه از طریقی که این اواخر نمونه هایی از آن مشاهده شده که هر چند بسیار عجیب است اما واقعیت دارد: از طریق دیگر بازجوها که رقیب بازجوی فرد زندانی هستند و دوست ندارند زندانی تحت نظر رقیب شان بشکند و کوتاه بیاید و باعث تقویت جایگاه همکارشان که رقیب هم هستند، شود!!

در اطلاع رسانی نقض حقوق بشر در هر اندازه ای که می توانیم نباید کوتاهی کنیم. این کوچکترین؛ کوچکترین کاری است که هر یک می توانیم انجام بدهیم. یک وظیفه ملی و انسانی و اخلاقی است. هر نوع کوتاهی در این باره را نباید بر خود ببخشیم. اگر امروز نیز چنین کنیم فردا روزی وجدان مان و جدال های وجودی درونی مان ما را رها نخواهد کرد. اطلاع رسانی نقض حقوق بشر جدا از ابعاد سیاسی و حقوقی داخلی و جهانی اش این بعد روانشناختی برای متهم و اخلاقی برای آشنایان او و هر انسان صاحب وجدان و ارش های اخلاقی را نیز دارد.

ماهنامه خط صلح شماره 71 فروردین 96