شنبه، ۳۱ شهريور ۱۳۹۷ | Saturday, 22. September 2018

فرار از منطقه مرزی

منتشرشده در مقالات فرهنگی دوشنبه, 03 ارديبهشت 1397 ساعت 05:52

hamjensgeraieدر حاشیه برنامه پرگار در باره همجنسگرایی

برنامه پرگار در باره همجنس گرایی که در فضایی امن و بدور از تنش و اتهام و ترس از تعصب و تخریب، تکفیر و گزمه، بین دو نگاه سنتی و مدرن صورت گرفت بسی دلچسب بود. هر چند غم پنهان فقدان امنیت و آزادی در وطن را باز فرایاد می آورد.

اما؛ جدا از هرگونه ارزش داوری که در باره طرفین بحث داشته باشیم، این مناظره از منظر روش شناسی دو طرف بحث، حائز اهمیت نمادین فراوانی است. یک طرف از موضع سنتی و نقلی و طرف دیگر از موضع مدرن و عقلی به چالش با دیگری می پردازد. نکته مهم اما آنجاست که طرف سنتی می خواهد گفتار خویش را نیز با عقل و جهان جدید تطبیق دهد و طرف مدرن تلاش می کند با سنت و به خصوص متن مقدس نیز همآوایی داشته باشد.

در این نقطه مرزی طرف سنتی شفاف تر عمل می کند و پنهان نمی کند که هر گاه ارزش های جهان مدرن با نص و ظهور آن تعارض داشته باشد طرف نص را خواهد گرفت و ابایی هم ندارد که به ناتوانی های عقل اشاره کند. اما طرف مدرن از ابتدا تا پایان بر روی این نکته عام و کلی می ایستد که چون خداوند حرف غیرعادلانه نمیزند پس اگر متنی چنین بود باید تلاش کرد تفسیر و تاویلی مطابق با عدالت (و عقلانیت) از آن بدست داد و ابا دارد که وارد مناطقی شود که «نص» آشکارا ظهوری غیرعادلانه و غیرعقلانی (از زاویه مدرنی که او از آن منظر می نگرد)، دارد. وی در این موارد با فرار از نقطه نزاع سعی می کند با طرح مثالهای نقض در واقع با طرف مقابل به جدل بپردازد. نراقی سعی می کند به طور غیرمستقیم بگوید اگر تفسیر من را نپذیرید در جای دیگری دچار مشکل خواهید شد. مثال های درست و دقیقی هم می زند و به سراغ برده داری و نقض حقوق زنان و دیگر تبعیضات آشکار (که اینک مورد توجه معدل عقل امروز و طرد شده از سوی همگان است)، می رود.

به عنوان یک بیننده و رهروی کوچکی در مسیر نواندیشی دینی؛ هر گاه از منظر سنتی به بحث نگاه می کردم کاملا در صف آقای مشکور قرار می گرفتم و سخنانش را منسجم و متقن می یافتم و هر گاه از زاویه مدرن و انسان گرا و عقل گرا می نگریستم عمیقا با آقای نراقی همدلی داشتم. در مجموع هم با صف نواندیشانه (دینی ) نراقی همسو بودم.

اما یک مشکل بنیادی در متدلوژی اسلام شناسی آرش نراقی تلاش بیهوده و ناکام برای توجیه متن و پرهیز از ورود به بحث تاریخیت آن است. همین مشکل به صورت وارونه ای در نگاه مشکور نیز وجود دارد.

نراقی سعی بی حاصلی می کرد داستان لوط را با تفسیرهایی متکلفانه، با عقل و عدل انسان امروز منطبق کند و مشکور به درستی ضعف ها و تناقض های او را نشان می داد. همان گونه که وقتی مشکور سعی می کرد با استدلالهای شبه علمی و شبه عقلی؛ عقل و عدالت را در بحث نراقی زیر سئوال برد، نراقی به درستی و به دقت هم تناقض های او را در استدلال هایش و هم تعارض جدی منظر و نتایج وی را با عقل و عدالت مقبول جهان مدرن و معدل عقلای امروز که ظاهرا مشکور نیز نمی توانست با آن مقابله کند، آشکار می کرد.

در این نقطه مرزی سیم خاردارهای نامرئی و مزاحم بین دو منظر مانع شکل گیری یک بحث شفاف و صریح می شد. دست مشکور برای مخالفت کردن با ارزشها و نتایج مدرن بازتر بود تا دست نراقی در زیر سئوال بردن برخی مفاهیم و ارزشهای به ظاهر نهفته در متن. دقیقا نمیدانم نراقی نمی خواست وارد این حوزه از بحث شود یا واقعا تصورش بر این است که می توان تفسیری مبتنی بر عقل و عدل از متن بدست داد. وی چندین بار با تکرار کلیاتی همچون خداوند حکم غیرعادلانه نمی دهد، متکلفانه بحث را دور زد. به نظر می رسید این بحث نیاز به یک منطقه بی طرف و یک بازارچه مرزی برای سهولت تبادل داشت که در طول بحث هیچکدام ورود جدی بدان نکرد: سرزمین «تاریخ» و تغییر تبیین ها و ارزشها در سیر و روند طولانی آن. عدم ورود به این منطقه بیطرف مرزی چه بر اساس محافظه کاری اجتماعی باشد و چه ملاحظه کاری نظری هر دو به یک جا می رسد و آن اینکه هر طرف حرف خودش را می زند و از نقد و نقض های طرف مقابل فرار می کند و تبادلی جدی صورت نمی گیرد.

تجربه بخشی از نحله های نواندیشی دینی در گذشته و حال برای توجیه و تفسیر علمی و عقلی برخی مفاهیم و احکام نهفته در متن تلاشی ناکام و بیحاصل بوده است. به گمان من؛ روش علمی و عقلی که هم تا سرحد امکان مقید به واقعیت عینی (در اینجا متن، طبیعت و تاریخ) و هم تا حد توان دارای انسجام و استحکام باشد، «رویکرد تاریخی» است. بدین معنا که مثلا برده داری، قوانین و سنت ها و احکام مرتبط با زنان، سبک های زندگی و بسیاری از مسائل دیگر(از جمله تلقی از انواع گرایشات همجنس گرایانه) در بسیاری از متون مقدس در چارچوب زمانی- مکانی و تاریخی شان مطرح گردیده اند. پیامبران نیز در چارچوب زبان قوم زیسته و سخن گفته اند. چه در حوزه احکام و چه در حوزه تبیینات شان از عالم و آدم.

بدین ترتیب همان گونه که مسطح بودن زمین و ثبات آن و گردش خورشید و یا طبقات هفتگانه آسمان و نظایر آن بر اساس ذهن و زبان زمانه آمده است (البته نه به عنوان جهان شناسی، که کارویژه ادیان نیست؛ بلکه برای طرح نگرش دینی و توحیدی به هستی، نظم جهان، مسئولیت انسان، فرجام نیک و بد اعمال، قدرت و دست بالاتر خداوند نسبت به ستمگران و ...)، به همین شکل نیز مناسبات برده داری و قواعد تبعیض آمیز در مورد زنان و ... نیز که در متون منعکس است نه برای جاودانه ساختن آنها بلکه خود بیانگر و حاوی اصلاحات و رفرم هایی جدی و اساسی در «جهت» نفی تبعیض و عادلانه تر کردن زندگی آدمیان بوده است. نه ذهن انسانها را می توان یک بار و برای همیشه خالی از نادرستی و خطا و اشتباه در رابطه با هستی و عالم کرد و مملو از درستی و واقعیت و نه زیست جمعی شان را می توان در یک لحظه تاریخی متوقف ساخت و در آن خلا یک بار و برای همیشه نظم نوین عادلانه ای را جایگزین کرد. از این منظر «وحی» نیز معنایی تازه می یابد و بیشتر یک «اتصال» خواهد بود تا «ارتباط». لینک برخی بحث های تفصیلی ام در باره نکات ذکر شده در این نوشتار را در پاورقی خواهم آورد.

بر اساس «نگاه تاریخی- الهامی» به متن؛ آن چه در متن برتری دارد «جهت» و سمت وسوی فکری- اجتماعی اش در عالمانه و عاقلانه کردن تفکر انسانها و عادلانه کردن زندگی آنان در همان بستر تاریخی است. بدین ترتیب چه به تبیینات نهفته در متون و چه به احکام آمده در آن باید به مانند یک فلش نگاه کرد که سمت و سویی را نشان می دهد. به جایی و سمتی که نشانه رفته است باید نگریست نه به دست و انگشت نشان دهنده.

براساس این نگرشِ روشمندتر و منسجم تر و منصفانه تر با متن، می توان دریافت که چرا متون مقدس برای انسان امروز (نه برای انسان دوران خویش) در همه حوزه های علمی و اجتماعی و ...، حالت «دوصدایی» دارد. صدایی که انسان امروز را نیز به آگاهی و علم و عقل و برتر دانستن ارزشهای عادلانه و اخلاقی و .. می خواند و صدایی که خود موید برخی تبیینات غیرعلمی و برخی قواعد غیرعادلانه (از منظر انسان امروز نه انسان عصر متن)، است. صدای اول صدای جاودانه و راهنما و راهبردی متن است و صدای دوم صدای برخاسته از تخته بند تاریخی آن. آنگاه وظیفه هرمومن به متن برخورد «تاریخی- الهامی» با این دوصداست. صدای تاریخی را به تاریخ می سپارد و صدای الهامبخش را راهنمای زندگی اخلاقی و عادلانه امروزینش می کند. البته به عنوان «یکی» از منابع شناخت و الهام دهنده و انگیزه بخش خود. منابع و متون و «کتاب» های دیگر را خود متن به رسمیت شناخته و به او معرفی کرده است.

متن مقدس خود مخاطبش را دعوت کرده که علاوه بر کتاب خدا به کتاب طبیعت (بیرون و درون خویش) و کتاب تاریخ نیز مراجعه کند و «آیات» را در آنها نیز ببیند و بفهمد و راهنمای خویش قرار دهد. متن مقدس به صراحت توصیه های مکرر در به کار گیری «علم» و «عقل» و «سیر در آفاق و انفس» کرده است. بدین ترتیب خود متن اولین مخالف تک منبعی و متن محوری بوده است. و این مشکلی است که در کل بحث آقای مشکور هویدا بود.

+ برخی از مباحثم در باره دوصدایی بودن متون مقدس و نیز برخورد تاریخی- الهامی با آنان را می توانید در این آدرس ها ببینید:

$1-          کتاب «متن، اثر، سند» /https://goo.gl/3YGUZV

$1-          کلاس های زن در متون مقدس ( به خصوص نوشتارهای 2 و3 و 20)/ https://goo.gl/7dHro4

$1-          متدولوژی بررسی نسبت دین با دنیای جدید/ https://goo.gl/2dpLG8

$1-          نظریات نو در پی تبیین “دوصدایی”های متون/ https://goo.gl/WiuzRo

$1-          هاله‌گرايي و هاله‌زدايي در مواجهه با متون مقدس (قرآن‌شناسي مهدی بازرگان)/https://goo.gl/D7abQc

زیتون  3 اردیبهشت 97